3.SAĞLIK HİZMETLERİ İLE İLGİLİ TANIMLAR

       Sağlık hizmetlerinin etkili ve verimli sunumunda dünyada genel kabul gören yöntem, hizmetin uygun basamakta verilmesidir. Bu anlayışta, hizmetin genel olarak iki veya üç aşamada verilmesi benimsenmiştir. Ancak bu basamaklı hizmetler, ülkeler arasındaki tanımlama ve organizasyon farklılığı nedeni ile bazen farklı algılanmakta, hatta tercüme farklılıklarından kaynaklanan karışıklıklar da doğmaktadır. Bu karışıklığı gidermek için, Dünya Aile Hekimleri / Genel Pratisyenler Dernekleri Birliği olan WONCA, 2001 yılı kongresinde bir çalışma grubu toplamış, değişik yorum ve tanımlamaların ortak bir terminoloji altında birleştirilmesi için çalışmalar yürütmüştür. WONCA bu çalışmaların sonucunda belirlenen tanımlamaları  “The European Definition of General Practice / Family Medicine” adı ile bir kitapçık halinde 2002’de yayınlamıştır. Ülkemizdeki mevcut durumda, 12.1.1961 tarih ve 10705 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanmış olan 224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun’un sağlık hizmetinin yürütülmesine ilişkin olan 13’üncü maddesi, bu basamaklı hizmeti sağlık ocağı, sağlık merkezi ve hastane zinciri içinde tanımlamaktadır. Uzmanlık hizmetleri birinci basamakta verilmeyip, genellikle hastanelerde ya da gezici kurumlarda dar bir alanın uzmanları tarafından verilen hizmetler biçiminde tanımlanabilir. Birinci basamak hizmetlerin tanımı ise daha güçtür. ABD’de buna yönelik bir girişim sonucu en az 92 ayrı tanıma ulaşılmıştır. Benzer biçimde Avrupa’da da birinci basamak sağlık hizmetlerinin tanımı ülkeden ülkeye değişmektedir. Birinci basamak tanımları kavram, düzey, hizmetin içeriği, süreci ve ekip üyeleri gibi açılardan değerlendirilmelidir. Dünya Sağlık Örgütü’nün yayınladığı çeşitli belgelerde de temel sağlık hizmeti ve birinci basamak sağlık hizmeti kavramları bakımından tam bir netlik olmadığı görülmektedir. Bu iki kavram çoğu zaman birbirinin yerine kullanılmaktadır. Bu dokümanda temel sağlık hizmeti, birinci basamak hizmeti ve yeni dönemde kullanılacak kavramlar ve karşılıkları için aşağıdakiler önerilmektedir.

■ 3.1. Temel Sağlık Hizmeti

       Temel sağlık hizmeti genel anlamıyla koruyucu sağlık hizmetlerini önemli bir oranda kapsayan, esasen birinci basamakta verilen, birinci basamak sağlık hizmetini de içinde barındıran sağlık hizmetidir. Alma-Ata Konferansı’nın sonucunda tüm ülkelere temel sağlık hizmetleri yaklaşımı olarak, karmaşık ve uzmanlık gerektiren hizmetlerden ziyade, ulaşılabilir yani daha ucuz ve rasyonel olan verimli bir sisteme doğru ilerleme önerilmiştir. Ancak Alma-Ata Konferansı, temel sağlık hizmetleri ile birinci basamak sağlık hizmetlerinin tamamını bir arada değerlendirmiş ve bir karışıklığa neden olmuştur. Temel sağlık hizmetleri herkes için gerekli olan sağlık hizmeti olarak anlaşılmaktadır.

■ 3.2. Birinci Basamak Sağlık Hizmeti

       Toplum sağlığına yönelik hizmetler ile bireysel koruyucu, tanı koyucu, tedavi ve rehabilite edici sağlık hizmetleridir. Kişilerin sağlık sisteminden ilk hizmeti alış noktasıdır.

■ 3.3. Birinci Basamak Sağlık Kuruluşu

       Hastane müdahalesi gerektiren acil durumlar (trafik kazası, travma, kalp krizi vb) dışında, hastanın ilk temasa geçtiği sağlık personelinin bulunduğu ve genellikle kişinin yaşadığı toplumsal çevre içinde bulunan sağlık kuruluşudur.

■ 3.4. Birinci Basamak Hekimi

       Hangi disiplinden olursa olsun birinci basamak sağlık kurumunda çalışan hekimdir.

■ 3.5. Genel Pratisyenlik /Aile Hekimliği Disiplini

       Genel Pratisyenlik / Aile Hekimliği, kendi eğitim müfredatı, araştırmaları, kanıta dayalı klinik uygulamaları olan, birinci basamak sağlık hizmetine yönelmiş akademik ve bilimsel bir disiplin ve klinik uzmanlık dalıdır.

■ 3.6. Aile Sağlığı Merkezi /Aile Sağlığı Birimi

       Aile doktorlarının hizmet verdikleri sağlık kuruluşlarıdır.

■ 3.7. Genel Pratisyen /Aile Hekimliği Uzmanı

      Genel Pratisyenler / Aile Hekimliği Uzmanları, disiplinin prensiplerine göre eğitilmiş uzman klinisyenlerdir. Yaş, cinsiyet ve hastalığa bakmaksızın her kişiye öncelikli olarak kapsamlı ve devamlı hizmet vermekle sorumlu kişisel doktorlardır. Kişilere ailelerini, toplumlarını ve kültürlerini göz önünde tutarak hizmet verirler. Topluma ilişkin mesleki sorumluluk taşırlar ve toplum sağlığı merkezleri ile işbirliği içinde hizmet verirler.

■ 3.8. Aile Doktoru / Aile Hekimi

     Aile hekimliği uygulaması yapan aile hekimliği uzmanları ve geçiş dönemi boyunca öngörülen eğitimleri alan diğer hekimlerdir.

■ 3.9. Aile Diş Hekimi

      Birinci basamak koruyucu, tanı ve tedavi hizmetlerini uygulayan diş hekimidir.

■ 3.10. Aile Sağlığı Elemanı

       Aile hekiminin / Aile diş hekiminin yanında en az bir kişi olmak üzere çalışacak olan sağlık personelidir. Bu kişi veya kişiler çalışma koşullarının özelliğine göre ebe, hemşire, sağlık memuru, acil tıp teknisyeni, tıbbi sekreter veya laboratuar teknisyeni olabilir. Hemşire ve sağlık memurunun yaptığı işler dışında basit laboratuar tetkiklerini yapabilecek ve aile sağlığı merkezindeki tıbbi sekreterlik işlerini yürütebilecek şekilde yetiştirilmiş kişidir.

■ 3.11. Uzman Hekim

       Hangi disiplinden olursa olsun mezuniyet sonrası uzmanlık eğitimi almış hekimdir.

■ 3.12. Toplum Sağlığı Merkezi

      Her ilçede en az bir tane olmak üzere görev yapan, toplum sağlığı ve idari hizmetler ile eğitim ve denetim faaliyetlerini yürütecek olan sağlık merkezleridir. Halkın sağlık eğitimi, bulaşıcı hastalıklarla savaş, çevreye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri, okul sağlığı hizmetleri, aşı ve aile planlaması araçları dağıtımı ve yaygın bağışıklama hizmetleri, laboratuar, radyoloji ve diğer tanı hizmetleri, sağlık personelinin hizmet içi eğitimi, adli tabiplik, toplum taramaları, ve tıbbi istatistiklerin toplanması bu merkezler tarafından aile hekimleri ile eşgüdüm içinde yürütülür.

■ 3.13. Toplum Sağlığı Uzmanı / Toplum Sağlığı Hekimi

       Toplum sağlığına ve çevreye yönelik sağlık hizmetleri, idari görevler ve verilen diğer görevleri uygulayan Halk Sağlığı / Toplum Sağlığı Uzmanları ve geçiş dönemi boyunca öngörülen eğitimleri alan diğer hekimlerdir.

■ 3.14. 112 Acil Yardım istasyonu

        Sorumlu olduğu bölgenin acil müdahale, ilk yardım ve ambulans hizmetlerini kesintisiz olarak veren istasyonlardır.

■ 3.15. ikinci Basamak Sağlık Kuruluşu

       Kişilerin birinci basamakta teşhis veya tedavi edilemeyen hastalıkları nedeniyle, birinci basamaktan sevk edilerek sağlık sorunlarına çözüm getirmeyi amaçlayan, belli dallarda uzmanlaşmış hekimlerin görev yaptığı, teknik donanımı yüksek yataklı veya yataksız sağlık tesisidir. Çoğunlukla birden fazla uzmanlık dalına hizmet verir, ancak Doğum Hastaneleri veya Çocuk Hastaneleri gibi hastalık türü, yaş veya cinse göre hizmet veren sağlık kuruluşları da ikinci basamak sağlık kuruluşudur.

■   3.16. Üçüncü Basamak Sağlık Kuruluşu

       Ana dallar veya yan dallar konusunda sağlık ve eğitim hizmetinin yürütüldüğü, genellikle ikinci basamaktan sevk ile gelen  hasta grubuna hizmet vermeyi hedeflemiş sağlık kuruluşudur.

■ 3.17. Yerel Sağlık idaresi

      Toplum sağlığına ve çevreye yönelik sağlık hizmetleri ve idari görevler ile aile hekimlerinin denetim ve koordinasyonunu sağlayan il ve ilçelerde örgütlenmiş sağlık yönetim birimidir.